Column: ongebreidelde onbaatzuchtigheid

Boven geld verdienen met architectuur staat de integriteit van de architect, aldus de Romeinse architect Vitruvius. In zijn ogen is de ideale architect een onbaatzuchtige en edelmoedige ridder in dienst van het hogere ideaal en de belangen van diens opdrachtgevers. Vitruvius had daarmee weinig op met zijn eerzuchtige en inhalige vakgenoten die uit winstbejag hun vak uitoefenden. Nog altijd speelt dit idee tot de verbeelding in de wereld van de architectuur. Zo veegt de invloedrijke architectuurcriticus Deyan Sudjic in zijn boek De macht van het bouwen (2008, Anthos) de vloer aan met inhalige architecten of de in zijn ogen kritiekloze vertegenwoordigers van de (twijfelachtige) macht. Architect zijn eArchitect zijn en geld verdienen is een nogal ongemakkelijke combinatien geld verdienen is een nogal ongemakkelijke combinatie. Over het algemeen zijn architecten eerst bezig met het verwezenlijken van een betere wereld, voordat we over onze eigen verdiensten nadenken.

Wanneer architecten echter niet serieus over hun belangen nadenken, betekent het dat die ‘betere’ wereld misschien wel verder weg is dan ooit. Een architect die geen geld verdient met zijn werkzaamheden zal zijn dagindeling moeten veranderen om brood op de plank te krijgen. En daarmee zijn de kansen op enige invloed op de gebouwde omgeving verkeken. Het beeld van de ideale architect zal in de praktijk altijd op gespannen voet staan met de bedrijfsvoering van een architectenbureau. De kunst van het architect zijn is juist hierin een goede balans te vinden. In deze column een aantal hoofdbrekens.

Ten eerste is het vinden van opdrachtgevers en opdrachten geen sinecure. Het eerste hoofdbreken van een architect is natuurlijk het vinden van opdrachten en opdrachtgevers. Zonder opdrachten geen architectenbureau. En opdrachten zijn op dit moment schaars en stromen niet automatisch binnen. Acquisitie heeft veel kanten, maar laat ik me beperken tot een tegenwoordig onmisbaar onderdeel hiervan: de website. Recentelijk heb ik met hulp van een vormgever mijn website aangepast en heb ik me daarvoor laten inspireren door andere architectenwebsites. Het viel me op dat veel architectenwebsites onduidelijk/ onoverzichtelijk zijn of vol vakjargon zitten. Ooit afgevraagd wat het woord ‘contextualisme’ zegt voor een opdrachtgever? En wat betreft die opdrachtgever: hoeveel architectenwebsites houden zich daar nu mee bezig? En voor een starchitect geven enkel architectuurfoto’s een voldoende indruk, maar voor een beginnend architectenbureautje spreken de diensten nog niet voor zich. Toegegeven, het architectenjargon voelt veilig, maar veel opdrachtgevers zegt het weinig.

Een tweede hoofdbreken is het vaststellen van een fatsoenlijk honorarium. Dat is in tijden van crisis een lastige opgave. Iedereen weet dat gratis werken of werken voor een te laag uurloon vroeg of laat vragen is om problemen. Als beginnend ondernemer zal je weliswaar dubbel zo hard moeten werken voor je brood, maar sommige architecten maken het wel erg bont. Het meest directe gevaar is de voortzetting van je bureau. Naast loon om van te leven, zullen zaken zoals computers, meetapparatuur, verzekeringen, scholing, huisvesting en websites ergens van betaald moeten worden. Voor de opdrachtgever is er gevaar voor de continuïteit en kwaliteit. Wat als er een beter betaalde opdracht voorbij komt? En hoeveel kwaliteit kun je afleveren voor ‘gratis’ werk? Gratis werk is per saldo voor iedereen ontoereikend, aangezien in de bouwwereld kwaliteit kan worden afgemeten aan het aantal beschikbare (lees: betaalde) uren. Een handig ijkpunt bij het bepalen voor het architectentarief kun je bijvoorbeeld vinden op loonwijzer.nl

Een goed honorarium komt overigens met een derde lastige opgave: hoe maken we duidelijk waaruit onze werkzaamheden bestaan? Geef een opdrachtgever goed inzicht in het hele proces en wat daarbij komt kijken. Sommige opdrachtgevers vinden architecten duur, maar beseffen vaak niet wat voor werk er allemaal moet worden verricht voor een bouwaanvraag. Ze hebben waarschijnlijk nog nooit gehoord van een milieuprestatieberekening. Inzichtelijkheid leidt tot waardering voor je werkzaamheden en uiteindelijk tot een beter eindresultaat.

Een laatste hoofdbreken is de architectengemeenschap zelf. Architecten zijn eigenwijze mensen die wantrouwig staan tegenover collectieve vertegenwoordiging van het vak. Soms onterecht. Collectieve belangenbehartiging kan het werk van architecten onder de aandacht brengen van beleidsmakers en opdrachtgevers. De noodzaak van een architect is in het collectieve gedachtegoed immers niet zo vanzelfsprekend als dat voor architecten zelf is. Als collectief kun je een dergelijk beeld bijschaven door voorlichting of bijsturing van het vakinhoudelijke vak en de meerwaarde van de architect bij het grote publiek bekend maken. En afgezien van verdere collectieve schaalvoordelen: is het niet verdraaid handig dat de BNA het voor elkaar gekregen heeft om het BTW-tarief voor architectendiensten te verlagen naar 6%?

Als architecten zullen we goed moeten blijven nadenken hoe onze bedrijfsvoering in verhouding staat met de integriteit van het vakgebied zelf. Het beeld van de inhalige en corrupte architect geschetst door onder meer Vitruvius en Sudjic is een beeld waar we zeker voor moeten blijven waken. De belangrijkste vraag van dit moment is echter niet hoe we de hebzucht van architecten kunnen indammen, maar hoe we architecten überhaupt aan het werk houden tegen een redelijk uurtarief. Daarvoor zullen we de waas van onbaatzuchtigheid moeten afvegen en moeten nadenken over het beroep en de bedrijfsvoering van architecten. Met ongebreidelde onbaatzuchtigheid blijft er immers weinig over van serieuze uitvoering van het architectenvak.

Dit artikel is gepubliceerd in de Chepos 46 (November 2013). Zie: http://issuu.com/chepos_cheops/docs/chepos_46